Mlecz polny – czy jest trujący? Wszystko, co musisz wiedzieć

Mlecz polny nie jest rośliną trującą w każdym przypadku, lecz nie powinien trafiać do paszy bez rozpoznania gatunku i miejsca zbioru. Największe ryzyko wiąże się z azotanami kumulowanymi na silnie nawożonych stanowiskach oraz z pomyleniem go z innymi roślinami. Sprawdź, jak odróżnić mlecz od mniszka i kiedy zachować ostrożność.

Mlecz polny – co to za roślina?

Mlecz polny (Sonchus arvensis) należy do rodziny astrowatych. Występuje w całej Europie, północnej Afryce oraz środkowej i zachodniej Azji. W Polsce spotyka się go na niżu i w niższych partiach gór, przede wszystkim na wilgotnych łąkach, polach, przydrożach, w ogrodach i na nieużytkach.

Roślina osiąga zwykle 60–120 cm wysokości, choć pojedyncze okazy dorastają do 150 cm. Ma sztywną, pustą w środku łodygę, która rozgałęzia się w górnej części. Liście są sinozielone, pierzastosieczne lub wrębne, a ich brzegi mają kolczaste ząbki. Rozbudowany system korzeniowy – według opisów botanicznych główny korzeń może sięgać nawet 50 m – utrudnia usunięcie chwastu z pola.

Koszyczki kwiatowe mają żółty kolor i średnicę około 4–5 cm. Otwierają się rano w słoneczne dni, a między godziną 10.00 a 14.00 zwykle się zamykają. Kwitnienie trwa od czerwca do października. Mlecz rozmnaża się przez nasiona rozsiewane z wiatrem oraz przez rozłogi korzeniowe z pąkami przybyszowymi.

Czy mlecz polny jest trujący dla zwierząt?

Źródłem opinii o toksyczności były głównie starsze publikacje, w których mlecz polny opisano jako roślinę szkodliwą dla bydła, szczególnie dla owiec. Jakub Mowszowicz wymienił go w atlasach z 1982 i 1990 roku, wskazując na śladowe alkaloidy oraz związki goryczowe. Sam opis nie zawierał jednak danych pozwalających określić dawkę wywołującą zatrucie.

Nowsze badania nie potwierdzają, aby rośliny z rodzaju Sonchus były silnie toksyczne. W badaniach na szczurach i myszach nie wykazano ostrej toksyczności ekstraktów, a obserwacje naturalnego żywienia żółwi greckich wskazały mlecze jako jedne ze zjadanych roślin. Nie oznacza to jednak, że każdą roślinę można podawać bez ograniczeń.

Mlecz polny nie jest automatycznie trujący, ale bezpieczeństwo zależy od gatunku, ilości, stanu rośliny i miejsca jej pozyskania.

W przypadku gadów, ptaków czy królików mlecz może stanowić element urozmaiconej diety. Nie powinien być jednak jedynym pokarmem roślinnym. Jednostajna dieta może prowadzić do niedoborów, nadmiaru określonych składników albo pobierania większej ilości substancji obronnych występujących w danym gatunku.

Azotany i azotyny – skąd wzięło się ostrzeżenie?

Mlecz może kumulować azotany i azotyny, zwłaszcza gdy rośnie na glebie bogatej w azot. Dotyczy to wielu roślin, nie tylko mlecza. Wysokie stężenie azotanów notowano także w rukoli, maku polnym, taszniku, owsie i kukurydzy.

U przeżuwaczy bakterie żwacza przekształcają azotany w znacznie bardziej niebezpieczne azotyny. Z tego powodu szczególnie narażone jest bydło, a także owce i świnie. Zatrucia wiązano z paszą pochodzącą z intensywnie nawożonych pól, a czasem z wodą przechowywaną w zbiornikach niedokładnie oczyszczonych po nawozach.

Przykładowe wartości pokazują, że sam fakt kumulowania azotanów nie dowodzi wyjątkowej trującości mlecza:

W liściach mlecza zwyczajnego oznaczono 0,43 ± 0,04 mg/100 g alkaloidów, natomiast w liściach mlecza kolczastego 0,5 ± 0,15 mg/100 g. Są to niskie poziomy. Ryzyko związane z azotanami zależy przede wszystkim od warunków wzrostu i ilości zjedzonej paszy, a nie od samej nazwy rośliny.

Jak odróżnić mlecz polny od mniszka lekarskiego?

Mlecz polny jest często mylony z mniszkiem lekarskim (Taraxacum officinale), ponieważ obie rośliny mają żółte kwiaty i należą do astrowatych. To jednak dwa różne rodzaje. Pomyłka bywa szczególnie łatwa, gdy ogląda się rośliny wyłącznie w okresie kwitnienia.

Mniszek tworzy przyziemną rozetę liści, z której wyrastają bezlistne, giętkie łodygi kwiatowe. Po przekwitnięciu powstaje charakterystyczny dmuchawiec. U mlecza liście rosną na łodydze, która jest grubsza, sztywna i rozgałęzia się ku górze. Ten okaz nie przekształca się w typową kulę puchu mniszka.

Podczas zbioru zwróć uwagę na kilka cech rozpoznawczych:

• mlecz polny ma liście osadzone na łodydze, a mniszek wypuszcza pędy bezpośrednio z rozety,
• liście mlecza są sinozielone i często mają wyczuwalne włoski,
• mniszek zwykle osiąga około 40 cm, natomiast mlecz może dorastać do 1,5 m,
• po złamaniu obu roślin może pojawić się biała wydzielina, dlatego sam sok mleczny nie wystarcza do identyfikacji,
• łodyga mniszka jest elastyczna i pozbawiona liści, a łodyga mlecza sztywna oraz rozgałęziona.

Nie należy rozpoznawać rośliny wyłącznie po potocznej nazwie. W wielu regionach Polski mniszek bywa nazywany mleczem, choć botanicznie nie jest mleczem polnym.

Gdzie zbierać mlecz i jak go podawać?

Roślin nie zbieraj przy ruchliwych drogach, na skrajach intensywnie nawożonych pól ani w pobliżu miejsc opryskiwanych. Takie stanowiska zwiększają ryzyko obecności pozostałości środków ochrony roślin i wysokiego poziomu azotanów. Najlepiej wybierać czyste, dobrze rozpoznane tereny oddalone od upraw rolnych.

Liście mlecza zwyczajnego i innych gatunków Sonchus mogą uzupełniać dietę zwierząt, lecz podawaj je w niewielkich porcjach i rotacji z innymi roślinami. Przed zbiorem sprawdź gatunek, stan liści oraz miejsce wzrostu. Roślin zwiędłych, spleśniałych, zabrudzonych lub zebranych po oprysku nie wolno podawać.

W żywieniu bydła trzeba zachować większą ostrożność niż w przypadku małych zwierząt domowych. Zwierzęta gospodarskie mogą pobrać dużą masę rośliny jednorazowo, a przeżuwacze przetwarzają azotany w żwaczu. Dlatego pasza z niepewnego stanowiska nie powinna trafiać do koryta.

Mlecz jako chwast upraw

Na polach mlecz polny jest uciążliwym chwastem. Konkurowanie o wodę i składniki mineralne osłabia zboża, kukurydzę, buraki oraz rośliny na użytkach zielonych. Ograniczanie jego liczebności obejmuje czysty materiał siewny, niszczenie wschodów, płodozmian, podorywkę i późniejszą orkę zimową.

Gdy zabiegi mechaniczne nie wystarczają, stosuje się herbicydy zawierające między innymi 2,4-D, acetochlor, glufosynat amonowy, metazachlor, napropamid lub triklopyr. Preparat dobiera się do uprawy, fazy rozwojowej chwastu i rodzaju gleby. Przy roślinach przeznaczonych na pokarm nie wolno zbierać okazów z powierzchni świeżo opryskanych.