Naturalny wróg szerszenia – kto poluje na te owady?

Najważniejszym naturalnym wrogiem szerszenia w Polsce jest trzmielojad, który rozrywa gniazda i wyjada larwy oraz poczwarki. Na dorosłe owady polują także żołny, sikory, jeże i ryjówki, a kolonie osłabiają nicienie oraz inne pasożyty. Sprawdź, jak działają te mechanizmy i jak ograniczyć obecność szerszeni w ogrodzie bez pochopnego sięgania po chemię.

Kto poluje na szerszenie?

Szerszeń europejski (Vespa crabro) należy do rodziny osowatych. Osiąga zwykle 2,5–3,5 cm długości, a jego kolonia liczy od 100 do 400 osobników. W łańcuchu pokarmowym jest jednocześnie drapieżnikiem i ofiarą – zjada między innymi muchy, gąsienice, osy oraz pszczoły, ale sam również pada łupem innych zwierząt.

Nie każdy naturalny wróg atakuje zdrową robotnicę. Jedne gatunki wyszukują gniazda, inne chwytają owady w locie, a jeszcze inne wykorzystują osobniki osłabione lub znajdujące się na ziemi. Taki podział ogranicza liczebność kolonii na różnych etapach ich rozwoju.

Trzmielojad

Trzmielojad jest najbardziej wyspecjalizowanym przeciwnikiem szerszeni w polskich warunkach. Ten ptak z rodziny jastrzębiowatych wyszukuje gniazda os i szerszeni, po czym rozkopuje je lub rozrywa silnymi pazurami. Gęste pióra na głowie i szyi tworzą warstwę ochronną przed żądłami atakujących robotnic.

Najcenniejszym pokarmem są larwy i poczwarki, bogate w białko oraz tłuszcz. Dorosłe szerszenie także mogą zostać zjedzone. Jeden ptak nie kontroluje całej populacji, lecz niszczenie kolejnych gniazd ogranicza liczbę kolonii w danym sezonie.

Żołna, sikora i inne ptaki

Żołna chwyta duże owady w locie. Następnie uderza zdobyczą o gałąź lub twardą powierzchnię, aby uszkodzić żądło i dopiero wtedy ją połyka. Podobnie mogą zachowywać się inne ptaki owadożerne, choć szerszeń zazwyczaj nie stanowi ich wyłącznego pokarmu.

Sikora jest szczególnie ważna wiosną. Młoda królowa, która dopiero wyszła z zimowego ukrycia i szuka miejsca na gniazdo, porusza się wolniej niż robotnice. Bogatka lub modraszka może ją wtedy schwytać, zanim powstanie rodzina.

Dzięcioły rozkuwają spróchniałe pnie, a sroki wykorzystują owady skupione przy opadłych owocach. Także kura gołoszyjka może zjadać szerszenie, choć jej obecność w ogrodzie nie zastępuje ostrożności przy gnieździe.

Jak ssaki i pasożyty ograniczają kolonie?

Na poziomie gruntu działają przede wszystkim jeże i ryjówki. Jeż może splądrować nisko położone albo ziemne gniazdo, natomiast ryjówka chwyta pojedyncze owady, które spadły na ziemię lub są osłabione. Ma ona bardzo wysoki metabolizm i często zasiedla kompostowniki, gdzie znajduje wiele bezkręgowców.

Nietoperze polują po zmierzchu, gdy część szerszeni nadal lata wokół źródeł światła. Nie należy jednak traktować ich jako wyspecjalizowanych łowców tych owadów. Ich dieta obejmuje wiele gatunków nocnych owadów.

Nicienie i muchówki

Nicienie to mikroskopijne organizmy, które mogą infekować królowe szerszenia europejskiego. Zakażona samica traci część zdolności rozrodczych albo składa mniej zdrowych jaj. Kolonia rozwija się wtedy wolniej, pozostaje mniej liczna lub zamiera przed końcem sezonu.

Niektóre muchówki pasożytnicze składają jaja w pobliżu gniazda albo na ciele gospodarza. Ich larwy rozwijają się kosztem szerszenia, osłabiając dorosłe osobniki. W wilgotnym środowisku znaczenie mają też grzyby entomopatogenne, których zarodniki kiełkują na pancerzu owada i przerastają jego ciało.

Jak rozpoznać zagrożenie i miejsce gniazda?

Szerszeń europejski ma czarny tułów z rudymi plamami oraz żółty odwłok w czarne pasy. Gniazda zakłada w dziuplach, na strychach, pod okapami, w szopach, altanach i szczelinach murów. Papierowa bryła powstaje z przeżutych włókien roślinnych i może osiągnąć średnicę do 50 cm.

Największa aktywność kolonii przypada zwykle na koniec lata. Wiosną młoda królowa buduje dopiero pierwsze komórki, dlatego pojedynczy szerszeń zauważony w kwietniu może oznaczać początek nowego gniazda. Robotnice i samce giną jesienią, a zapłodnione samice szukają schronienia na zimę.

Szerszeń azjatycki (Vespa mandarinia) jest większy i stanowi poważne zagrożenie dla pszczół miodnych. Jego rozpiętość skrzydeł dochodzi do 8 cm, a gniazda mogą mieć około 1 m średnicy. Pojedynczego dużego owada o nietypowym ubarwieniu nie należy łapać ani prowokować.

Gniazda szerszeni nie wolno strącać, polewać wodą ani podpalać. Takie działania zwiększają ryzyko masowego ataku i mogą doprowadzić do pożaru.

Jak odstraszać szerszenie zapachem?

Intensywne aromaty nie zabijają owadów, ale mogą zniechęcać je do przebywania przy tarasie, oknach i pod okapem. Lawenda zawiera dużo olejków eterycznych, których zapach drażni szerszenie. Podobne zastosowanie mają mięta pieprzowa, bazylia, tymianek, czosnek, pelargonia, bratki, wrotycz i nagietki.

W pobliżu miejsc wypoczynku można ustawić donice z aromatycznymi roślinami. Przy oknie sprawdzą się plasterki cytryny z goździkami, a w punktach, gdzie owady próbują siadać, można czasowo postawić naczynie z octem. Olejki należy rozcieńczać i stosować z dala od dzieci, zwierząt oraz powierzchni, które mogą ulec zabrudzeniu.

Szerszenie przyciągają przede wszystkim dojrzałe, pękające owoce, soki, konfitury, miód, napoje alkoholowe i intensywne zapachy kwiatowe. Nie zostawiaj resztek jedzenia na stole ani opadłych jabłek, śliwek i gruszek pod drzewami. Żółte i pomarańczowe elementy oraz mocne perfumy mogą zwiększać zainteresowanie owada otoczeniem.

Atrapa gniazda

Atrapa papierowego gniazda bywa stosowana jako terytorialny sygnał dla zwiadowczyń. Szerszenie często unikają bezpośredniego sąsiedztwa innej kolonii, dlatego taka metoda może ograniczyć wybór miejsca. Nie daje jednak pewności i nie powinna być wieszana blisko istniejącego gniazda.

Co zrobić po znalezieniu gniazda?

Małe zaczątki gniazd można zauważyć wiosną, lecz ich usuwanie również wymaga ostrożności. Gdy gniazdo znajduje się wysoko, w ścianie, na strychu lub przy często używanym wejściu, najlepiej zlecić działanie ekipie zajmującej się dezynsekcją. Osoba uczulona na jad owadów błonkoskrzydłych nie powinna podejmować takiej próby.

Preparaty aerozolowe przeznaczone do gniazd stosuje się wyłącznie zgodnie z etykietą. Przykładowy środek Target Anti Sting-Gun zawiera cypermetrynę 0,5%, esbiotrynę 0,04% i złocień dalmatyński 0,02%. Nie należy kierować takich preparatów na pojedynczego owada ani używać ich bez odzieży ochronnej i zachowania dystansu.

Po użądleniu przemyj skórę wodą z mydłem i przyłóż chłodny okład. Duszność, zawroty głowy, wymioty, obrzęk języka lub szyi oraz utrata przytomności wymagają natychmiastowej pomocy medycznej. Osoby uczulone powinny korzystać z zaleconego przez lekarza zestawu ratunkowego.

Najbezpieczniejsza profilaktyka obejmuje moskitiery, kontrolę strychów i altan w kwietniu, usuwanie opadłych owoców oraz wspieranie ptaków i małych ssaków. Budki lęgowe, fragment dzikiej roślinności i ograniczenie chemicznych oprysków pomagają utrzymać naturalną równowagę bez zbliżania się do gniazda.